صبح: قرآن و حدیث
منابع قرآن و حدیث، دیدگاه اهل سنت (حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی) و دیدگاه شیعه (جعفری) کنار هم.
وقت نماز صبح
دیدگاه اهل سنت (حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی)
- قرآن ۲:۱۸۷ بخورید و بیاشامید تا رشته سپید سپیدهدم از رشته سیاه آشکار شود. وقت صبح با همین فجر صادق آغاز میشود.
- قرآن ۱۷:۷۸ نماز را برپا دار … و قرآن فجر را.
- صحیح مسلم ۶۱۲ وقت صبح از طلوع فجر تا طلوع آفتاب است.
- ابوداود ۳۹۳، ترمذی ۱۴۹ جبرئیل روز اول صبح را با دمیدن فجر خواند و روز دوم هنگامی که هوا روشن شد، و گفت وقت میان این دو است.
- صحیح بخاری ۵۷۸، صحیح مسلم ۶۴۵ پیامبر ﷺ صبح را در تاریکی میخواند. مذاهب شافعی، مالکی و حنبلی اول وقت را ترجیح میدهند.
- ترمذی ۱۵۴، ابوداود ۴۲۴ صبح را در روشنی بخوانید که پاداشش بیشتر است. مذهب حنفی خواندن در روشنی (اسفار) را ترجیح میدهد.
- صحیح بخاری ۶۱۷، صحیح مسلم ۱۰۹۲ بلال در شب اذان میگوید، پس بخورید و بیاشامید تا ابن ام مکتوم اذان گوید: روشنی نخست صبح نیست تا فجر صادق پهن شود.
دیدگاه شیعه (جعفری)
- قرآن ۱۷:۷۸ نماز را برپا دار … و قرآن فجر را.
- من لا یحضره الفقیه، ج ۱، باب معرفة الفجر، حدیث ۱-۲ امام صادق (ع): فجر صادق مانند سپیدی رود در افق پهن میشود، نه بالارونده مانند دم گرگ، و وقت صبح هنگامی است که پهن و روشن شود.
- من لا یحضره الفقیه، ج ۱، باب مواقیت نماز، حدیث ۶ امام صادق (ع): اول وقت رضوان خداست و آخر وقت عفو خدا.
فضیلت نماز صبح
- قرآن ۱۷:۷۸ قرآن فجر مشهود (حضور فرشتگان) است.
- صحیح مسلم ۶۵۷ هر کس نماز صبح بخواند در پناه خداست.
- صحیح بخاری ۵۷۴، صحیح مسلم ۶۳۵ هر کس دو نماز خنک (صبح و عصر) را بخواند به بهشت میرود.
- صحیح مسلم ۶۵۶ هر کس صبح را به جماعت بخواند، گویی همه شب را نماز خوانده است.
- صحیح بخاری ۶۵۷، صحیح مسلم ۶۵۱ سنگینترین نمازها بر منافقان عشا و صبح است؛ اگر پاداششان را میدانستند، حتی سینهخیز میآمدند.
- صحیح بخاری ۵۵۵، صحیح مسلم ۶۳۲ فرشتگان شب و روز به نوبت نزد شما میآیند و در نماز صبح و عصر گرد هم میآیند. خدا میپرسد: بندگانم را چگونه ترک کردید؟ میگویند: آنان را در حال نماز ترک کردیم و در حال نماز یافتیم.
- صحیح بخاری ۵۵۴، صحیح مسلم ۶۳۳ پروردگارتان را چنان میبینید که این ماه را میبینید، پس مگذارید چیزی شما را از نماز پیش از طلوع و پیش از غروب خورشید بازدارد.
- صحیح مسلم ۶۳۴ هر کس پیش از طلوع و پیش از غروب خورشید (صبح و عصر) نماز بخواند، به آتش نمیرود.
- من لا یحضره الفقیه، ج ۱، باب مواقیت نماز، حدیث ۷ امام صادق (ع): نماز در اول وقت برای مؤمن از فرزند و مالش بهتر است.
نماز صبح: رکعات
دیدگاه اهل سنت (حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی)
- ۲ رکعت واجب، و پیش از آن ۲ رکعت سنت.
- صحیح مسلم ۷۲۵ دو رکعت سنت صبح از دنیا و هر چه در آن است بهتر است.
- صحیح بخاری ۱۱۶۹، صحیح مسلم ۷۲۴ عایشه: پیامبر ﷺ بر هیچ نافلهای به اندازه دو رکعت پیش از صبح مواظبت نداشت.
- قنوت: شافعی و مالکی در صبح قنوت میخوانند؛ حنفی و حنبلی نه، مگر هنگام مصیبت.
- صحیح مسلم ۷۲۶ پیامبر ﷺ در دو رکعت سنت صبح، سوره کافرون و سوره اخلاص میخواند.
- صحیح بخاری ۱۱۶۰ پیامبر ﷺ پس از دو رکعت سنت صبح بر پهلوی راست میآرمید.
- صحیح بخاری ۸۹۱، صحیح مسلم ۸۷۹ پیامبر ﷺ روز جمعه در نماز صبح سوره سجده و سوره انسان میخواند.
- صحیح بخاری ۱۰۰۲ انس: قنوت معمولاً پیش از رکوع بود؛ پیامبر ﷺ تنها یک ماه، هنگام مصیبتی، پس از رکوع قنوت خواند.
- صحیح بخاری ۵۹۷، صحیح مسلم ۶۸۴ هر کس نمازی را فراموش کند یا در خواب بماند، هر وقت به یاد آورد آن را بخواند؛ کفارهای جز این ندارد.
- صحیح بخاری ۱۱۴۴ نزد پیامبر ﷺ از مردی یاد شد که تا صبح خوابید، فرمود: شیطان در گوشش ادرار کرده است.
دیدگاه شیعه (جعفری)
- ۲ رکعت واجب، و پیش از آن ۲ رکعت نافله.
- وسائل الشیعه، ج ۴، ص ۴۶ امام صادق (ع): نمازهای روزانه ۵۱ رکعت است، ۱۷ واجب و ۳۴ نافله؛ در عمل جعفری ۲ رکعت نافله پیش از صبح است.
- قنوت در رکعت دوم هر نماز خوانده میشود، از جمله صبح.
اذکار و تعقیبات پس از نماز صبح
- صحیح مسلم ۵۹۱ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ (۳ بار)، سپس: اللَّهُمَّ أَنْتَ السَّلاَمُ، وَمِنْكَ السَّلاَمُ، تَبَارَكْتَ ذَا الْجَلاَلِ وَالإِكْرَامِ (خدایا تو سلامی و سلامتی از توست؛ خجستهای ای صاحب شکوه و کرامت).
- صحیح بخاری ۸۴۴، صحیح مسلم ۵۹۳ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. اللَّهُمَّ لاَ مَانِعَ لِمَا أَعْطَيْتَ، وَلاَ مُعْطِيَ لِمَا مَنَعْتَ، وَلاَ يَنْفَعُ ذَا الْجَدِّ مِنْكَ الْجَدُّ (آنچه تو دهی کسی نتواند بازدارد، و آنچه تو بازداری کسی نتواند دهد، و ثروت هیچکس در برابر تو سودی ندارد).
- صحیح مسلم ۵۹۷ سُبْحَانَ اللَّهِ ۳۳ بار، الْحَمْدُ لِلَّهِ ۳۳ بار، اللَّهُ أَكْبَرُ ۳۳ بار، و برای کامل کردن صد: لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. گناهانش بخشیده میشود هرچند مانند کف دریا باشد.
- نسائی، السنن الکبری ۹۸۴۸ آیة الکرسی (قرآن ۲:۲۵۵) پس از هر نماز واجب: میان او و بهشت جز مرگ مانعی نیست. ابن حبان آن را صحیح دانسته است.
- ابوداود ۱۵۲۲ پیامبر ﷺ به معاذ سفارش کرد که در پایان هر نماز گفتن این را رها نکند: اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَى ذِكْرِكَ وَشُكْرِكَ وَحُسْنِ عِبَادَتِكَ (خدایا مرا بر یاد خودت، شکر خودت و عبادت نیکویت یاری کن).
- ابوداود ۱۵۲۳ عقبة بن عامر: رسول خدا ﷺ به من فرمود در پایان هر نماز معوذات (سوره فلق و ناس) را بخوانم.
- ترمذی ۳۴۷۴ پس از صبح، در همان حال نشسته و پیش از سخن گفتن، ۱۰ بار: لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، يُحْيِي وَيُمِيتُ، وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. ده حسنه نوشته، ده گناه پاک و ده درجه بالا میرود و آن روز در امان است. ترمذی آن را حسن غریب دانسته است.
- ابن ماجه ۹۲۵ پس از سلام نماز صبح: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ عِلْمًا نَافِعًا، وَرِزْقًا طَيِّبًا، وَعَمَلاً مُتَقَبَّلاً (خدایا از تو دانشی سودمند، روزی پاک و عملی پذیرفته میخواهم).
- صحیح مسلم ۲۷۲۳ هنگام صبح: أَصْبَحْنَا وَأَصْبَحَ الْمُلْكُ لِلَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ (صبح کردیم و فرمانروایی از آن خداست؛ ستایش از آن خداست؛ معبودی جز خدای یگانه بیشریک نیست).
- ترمذی ۳۳۹۱ هنگام صبح: اللَّهُمَّ بِكَ أَصْبَحْنَا، وَبِكَ أَمْسَيْنَا، وَبِكَ نَحْيَا، وَبِكَ نَمُوتُ، وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ (خدایا به یاری تو صبح و شام کردیم، به فرمان تو زندهایم و میمیریم، و بازگشت به سوی توست).
- صحیح بخاری ۶۳۰۶ سید الاستغفار: اللَّهُمَّ أَنْتَ رَبِّي لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ، خَلَقْتَنِي وَأَنَا عَبْدُكَ، وَأَنَا عَلَى عَهْدِكَ وَوَعْدِكَ مَا اسْتَطَعْتُ، أَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ مَا صَنَعْتُ، أَبُوءُ لَكَ بِنِعْمَتِكَ عَلَيَّ، وَأَبُوءُ لَكَ بِذَنْبِي، فَاغْفِرْ لِي، فَإِنَّهُ لاَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ أَنْتَ. هر کس آن را در روز با یقین بگوید و پیش از شب بمیرد، از اهل بهشت است.
- ابوداود ۵۰۸۸ ۳ بار صبح و شام: بِسْمِ اللَّهِ الَّذِي لاَ يَضُرُّ مَعَ اسْمِهِ شَيْءٌ فِي الأَرْضِ وَلاَ فِي السَّمَاءِ، وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (به نام خدایی که با نامش هیچ چیز در زمین و آسمان زیان نمیرساند). بلای ناگهانی به او نمیرسد.
- ابوداود ۵۰۸۲ سوره اخلاص، فلق و ناس، هر کدام ۳ بار صبح و شام: تو را از هر چیز کفایت میکنند.
- صحیح مسلم ۲۶۹۲ سُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ ۱۰۰ بار صبح و شام: روز قیامت کسی بهتر از آن نمیآورد مگر کسی که همان یا بیشتر گفته باشد.
- وسائل الشیعه، ج ۴، ص ۱۰۲۴؛ من لا یحضره الفقیه، ج ۱، ص ۳۲۰ تسبیح حضرت فاطمه زهرا (س) پس از هر نماز، پیش از تغییر حالت: اللَّهُ أَكْبَرُ ۳۴ بار، الْحَمْدُ لِلَّهِ ۳۳ بار، سُبْحَانَ اللَّهِ ۳۳ بار. امام صادق (ع): نزد من از هزار رکعت نماز در هر روز محبوبتر است.
- صحیح بخاری ۳۱۱۳ پیامبر ﷺ همین ۳۴، ۳۳ و ۳۳ را هنگام خواب به فاطمه و علی آموخت و فرمود برایتان از خدمتکار بهتر است.
شماره احادیث بر پایه sunnah.com است. منابع جعفری با نام کتاب، جلد و باب آمدهاند.
منابع نمازهای دیگر
آخرین بهروزرسانی: شنبه ۲۱ نوامبر ۲۰۲۶