روش وضو گرفتن
وضو طهارت پیش از نماز است. واجبات آن در قرآن (۵:۶) آمده و صحابه وضوی پیامبر ﷺ را توصیف کردهاند.
چرا وضو لازم است
- قرآن ۵:۶ ای کسانی که ایمان آوردهاید، چون به نماز برخیزید، صورت و دستهایتان را تا آرنج بشویید، و سرتان را مسح کنید، و پاهایتان را تا برآمدگی.
- صحیح بخاری ۱۳۵، صحیح مسلم ۲۲۵ خدا نماز کسی را که وضویش باطل شده نمیپذیرد تا دوباره وضو بگیرد.
- صحیح بخاری ۱ اعمال به نیتهاست.
مراحل (مذاهب اهل سنت)
- در دل نیت کنید و بسمالله بگویید.
- هر دو دست را تا مچ سه بار بشویید.
- سه بار دهان را آب بگردانید.
- سه بار آب در بینی کنید و بیرون دهید.
- صورت را از رستنگاه مو تا چانه و از گوش تا گوش سه بار بشویید.
- دست راست را با آرنج سه بار بشویید، سپس دست چپ.
- با دستهای خیس سر را مسح کنید، سپس گوشها را.
- پای راست را با قوزک سه بار بشویید، سپس پای چپ، لای انگشتان را هم.
عثمان بن عفان وضوی پیامبر ﷺ را اینگونه نشان داد: صحیح بخاری ۱۵۹، صحیح مسلم ۲۲۶. شستن پاها: «وای بر پاشنهها از آتش» (صحیح بخاری ۶۰، صحیح مسلم ۲۴۱).
وضوی جعفری
- نیت، سپس شستن صورت از رستنگاه مو تا چانه، از بالا به پایین.
- شستن دست راست از آرنج تا سر انگشتان، سپس دست چپ.
- مسح جلوی سر با تری باقیمانده بر دست راست.
- مسح روی پای راست از سر انگشتان تا برآمدگی با تری دست، سپس پای چپ.
آیهٔ ۵:۶ به مسح پاها خوانده میشود. امام باقر (ع) وضوی پیامبر ﷺ را نشان داد و سر و پاها را با تری باقیماندهٔ دست مسح کرد: الکافی، ج ۳، کتاب الطهارة، باب صفة الوضوء و باب مسح الرأس و القدمین.
تفاوت مذاهب
نیت
در مذاهب شافعی، مالکی، حنبلی و جعفری شرط صحت وضو؛ در مذهب حنفی سنت.
مسح سر
حنفی: دستکم یکچهارم سر (پیامبر ﷺ بر پیشانیموی خود مسح کرد، صحیح مسلم ۲۷۴). شافعی: بخشی از سر. مالکی و حنبلی: همهٔ سر (صحیح بخاری ۱۸۵، صحیح مسلم ۲۳۵). جعفری: بخشی از جلوی سر.
پاها
مذاهب اهل سنت پاها را میشویند؛ مذهب جعفری مسح میکند.
ترتیب و موالات
شافعی، حنبلی و جعفری: ترتیب آیهٔ ۵:۶ واجب است. مالکی، حنبلی و جعفری: اعضا باید بیفاصلهٔ طولانی پشت سر هم شسته شوند. حنفی: هر دو سنت است.
مبطلات وضو
در همهٔ مذاهب: ادرار و مدفوع، خروج باد، خواب عمیق و بیهوشی (قرآن ۵:۶؛ صحیح بخاری ۱۳۵). در خونریزی، استفراغ و لمس جنس مخالف اختلاف است، پس از مذهب خود پیروی کنید.
کارهای مستحب در وضو
- صحیح بخاری ۸۸۷، صحیح مسلم ۲۵۲ مسواک بزنید. پیامبر ﷺ فرمود اگر بر امتم دشوار نمیشد، آنان را به مسواک زدن هنگام هر نماز فرمان میدادم.
- صحیح بخاری ۱۶۸، صحیح مسلم ۲۶۸ از سمت راست آغاز کنید. عایشه میگوید پیامبر ﷺ دوست داشت در طهارت از راست شروع کند.
- صحیح بخاری ۲۰۱، صحیح مسلم ۳۲۵ آب را هدر ندهید. پیامبر ﷺ با حدود یک مُد آب وضو میگرفت، یعنی به اندازهٔ دو کف دست.
- صحیح مسلم ۲۴۶ بهخاطر وضو، روز قیامت چهره، دستها و پاهای شما درخشان خواهد بود.
مسح بر کفش یا جوراب چرمی
مذاهب اهل سنت مسح بر موزهٔ چرمی (خُف) را بهجای شستن پاها جایز میدانند و پیامبر ﷺ چنین کرد. در حدیث علی، مدت آن برای مقیم یک شبانهروز و برای مسافر سه شبانهروز است. مذاهب در شرطها اختلاف دارند و مذهب مالکی به نداشتن مدت معین شناخته میشود. در مذهب جعفری در حالت عادی جایز نیست، پس از مذهب خود پیروی کنید.
- صحیح بخاری ۲۰۳ مغیرة بن شعبه پیامبر ﷺ را دید که وضو گرفت و بر موزههایش مسح کرد.
- صحیح مسلم ۲۷۶ علی: رسول خدا ﷺ برای مسافر سه شبانهروز و برای مقیم یک شبانهروز تعیین فرمود.
اگر آب نیست: تیمم
اگر آب نباشد یا استفاده از آن زیان برساند، قرآن تیمم را روا میداند: مسح صورت و دستها با خاک پاک. تیمم جای وضو را میگیرد و هرجا غسل لازم باشد جای غسل را. جزئیات، مثل اینکه مسح دستها تا کجا باشد، در مذاهب فرق دارد.
- نیت کنید و بسمالله بگویید.
- کف هر دو دست را آرام بر خاک پاک، ماسه یا سطح غبارآلود بزنید.
- غبار اضافه را بتکانید یا فوت کنید.
- یک بار صورت را مسح کنید، سپس دستها را.
- قرآن ۵:۶ اگر آب نیافتید، به خاک پاک روی آورید و صورت و دستهایتان را با آن مسح کنید.
- صحیح بخاری ۳۳۸ عمار بن یاسر: پیامبر ﷺ دستهایش را آرام بر زمین زد، در آنها فوت کرد و سپس صورت و دستهایش را مسح کرد.
پس از وضو چه بگوییم
پس از پایان وضو، شهادتین را بگویید. پیامبر ﷺ فرمود هشت دروازهٔ بهشت برای کسی که این را بگوید گشوده میشود تا از هر کدام که خواست وارد شود.
أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَٰهَ إِلَّا ٱللَّٰهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُ ٱللَّٰهِ وَرَسُولُهُ
گواهی میدهم که معبودی جز خدا نیست و محمد ﷺ بنده و فرستادهٔ خداست.
- صحیح مسلم ۲۳۴ هر که نیکو وضو بگیرد و سپس شهادتین را بگوید، هشت دروازهٔ بهشت برایش گشوده میشود.
آخرین بهروزرسانی: جمعه ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶